Phase-036A · Scientific Validation & Evidence Center · Version 3.0
سنڌو سنبت جي فني، فلڪياتي ۽ تقاويمي جوڙجڪ — هي صفحو ڏيکاري ٿو تہ ڊاڪٽر بلوچ جي تاريخي محققن لاءِ کي سيد صمد حسين رضوي ڪيئن هڪ عملي، شمسي ۽ تقابلي جنتري جي صورت ۾ تبديل ڪيو.
سيد صمد حسين رضوي جو فلڪياتي ضميمو، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقالي “تاريخي سنڌو سنبت” سان گڏ، سنڌو سنبت جي فني، رياضيائي ۽ تقاويمي جوڙجڪ کي سمجهڻ لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو.
جتي ڊاڪٽر بلوچ سنڌو سنبت جي تاريخي بنيادن تي بحث ڪن ٿا، اتي رضوي صاحب ان کي قابلِ حساب ۽ عام استعمال لائق شمسي جنتري ۾ تبديل ڪرڻ جا قاعدا بيان ڪن ٿا.
رضوي صاحب جو ضميمو انهيءَ سوال جو فني جواب آهي: تاريخي حوالن مان نڪتل سنبت کي مھينن، ڏينهنن، واڌو سالن، گذريل ڏينهنن ۽ تقابلي جدولن جي مڪمل Calendar Framework ۾ بدلائڻ.
“البيرونيءَ پنهنجي تصنيف “انڊيڪا” ۾ “سنڌو سنبت” جو ذڪر ڪيو آھي، جو سن يارھين صدي عيسويءَ جي شروعات ڌاري، سندس ھندوستان آمد واري زماني ۾ مروج ھو. ھن سنڌو سنبت جي عملي صورتحال متعلق ڪوبہ تفصيلي حال احوال نہ ڏنو آھي.”
“سنڌو سن جي جنتري گرم ملڪن واري سال جي بنياد تي قائم ٿيل آھي، جيڪا سڀني عملي مقصدن لاءِ اختيار ڪري سگهجي ٿي.”
“سنڌي جنتري جي مھينن ۽ ڏينھن جي گريگورين جنتريءَ سان جيڪا موافقت آھي، سا ڄاڻايل آھي؛ ڇاڪاڻ جو اھي ٻئي جنتريون بنيادي طور ھڪجهڙيون آھن ۽ ٻنھي جا واڌو سال پڻ ھڪ ٻئي سان ٺهڪي اچن ٿا.”
“سنڌو سنبت جي پھرئين مھيني جي پھرين تاريخ، چيٽ جي پھرين، ھميشہ 22 مارچ تي ٿيندي، سواِءِ واڌو سال جي، جنھن ۾ وري 21 مارچ جي برابر بيھندي.”
عملي استعمال لاءِ موسمن سان ٺهڪندڙ Calendar Framework.
چيٽ کان ڦڳڻ تائين سنڌي مھينن جي ترتيب.
پھريون مھينو 30 ڏينھن، پوءِ پنج مھينا 31 ڏينھن، باقي ڇھ مھينا 30 ڏينھن.
واڌو سال ۾ چيٽ 31 ڏينھن جو ٿيندو.
سنڌو جنتري جا واڌو سال گريگورين واڌو سالن سان ٺهڪندڙ بيان ڪيا ويا.
سنڌو سنبت جي گذريل ڏينهنن مان ٻين جنترين ۾ تبديلي جو بنياد.
| مھينو | ڏينھن | عيسوي شروعات | نوٽ |
|---|---|---|---|
| چيٽ | 30 / 31 | 21 / 22 مارچ | عام سال ۾ 30، واڌو سال ۾ 31 ڏينھن |
| ويساک | 31 | 21 اپريل | پنج لڳاتار 31 ڏينھن وارن مھينن مان پھريون |
| ڄيٺ | 31 | 22 مئي | گرميءَ جو مرڪزي مھينو |
| آکاڙ | 31 | 22 جون | شمسي تسلسل ۾ 31 ڏينھن |
| سانوڻ | 31 | 23 جولاءِ | وسڪاري سان لاڳاپيل روايتي مھينو |
| بڊو | 31 | 23 آگسٽ | پنجين 31 ڏينھن واري قطار |
| اسو | 30 | 23 سيپٽمبر | 30 ڏينھن واري قطار جي شروعات |
| ڪتي | 30 | 23 آڪٽوبر | روايتي خريف/سرءُ لاڳاپو |
| ناهري | 30 | 22 نومبر | سياري طرف منتقلي |
| پوه | 30 | 22 ڊسمبر | سياري جو اهم مھينو |
| مانگهہ | 30 | 21 جنوري | سياري جو آخري وڏو حصو |
| ڦڳڻ | 30 | 20 فيبروري | سال جي پڄاڻي |
رضوي صاحب قمري-شمسي پيچيدگي بدران عملي مقصدن لاءِ شمسي جنتري کي وڌيڪ مناسب سمجهي ٿو. هن Framework ۾ مھينا مقرر ڏينهنن تي ٻڌل آهن، جنهن سان عام استعمال، ادارياتي حساب ۽ تقابلي تاريخون آسان ٿين ٿيون.
رضوي Reconstruction ۾ سنڌو جنتري جا واڌو سال گريگورين واڌو سالن سان ٺهڪندڙ بيان ڪيا ويا. اهو اصول ڊگهي مدي واري تقابلي جنتري ۽ تاريخن جي حساب لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.
Observatory هن اصول کي Public Civil Calendar Layer ۾ لاڳو ڪيو آهي، جڏهنتہ Solar Longitude الڳ Validation Layer ۾ محفوظ آهي.
| Contribution | Weight | Note |
|---|---|---|
| Calendar Design | Exceptional | ڊاڪٽر بلوچ جي تاريخي محققن لاءِ کي عملي شمسي جنتري جي صورت ڏني وئي. |
| Month Structure | Exceptional | 12 مھينن، ڏينهنن ۽ واڌو سال جو واضح ڍانچو ڏنو ويو. |
| Conversion Tables | Exceptional | سنڌو، عيسوي، هجري، ساڪا ۽ ٻين سنن جي تقابلي جدولن لاءِ بنياد مهيا ڪيو ويو. |
| Scientific Usability | High | عام استعمال لاءِ قمري-شمسي پيچيدگي بدران سادي شمسي جنتري تجويز ڪئي وئي. |
| Observatory Compatibility | High | هي Framework جديد Validation Engine ۽ Public Civil Calendar Layer سان ڳنڍڻ لائق آهي. |
| Category | Status | Note |
|---|---|---|
| Calendar Reconstruction | Exceptional | محققن لاءِ مان عملي جنتري تائين پل ٺاهي وئي. |
| Rule Clarity | Strong | مھينن، ڏينهنن ۽ واڌو سال جا ضابطا واضح ڪيا ويا. |
| Gregorian Leap Alignment | Validated | Calendar Audit ۽ Qazi Comparison سان بنيادي طور ٺهڪندڙ. |
| Month Boundary Tests 2026 | Validated | 15 جون، 21 جون، 22 جون، 23 جولاءِ ۽ 23 آگسٽ 2026 جا Test Cases ٺهڪندڙ. |
| Astronomical Solar Longitude | Separate Layer | Solar Longitude کي Public Date تي حاوي نہ ڪيو ويو؛ اهو Evidence Layer طور رکيل آهي. |
| Historical Dependency | Dr. Baloch Framework | هي Reconstruction ڊاڪٽر بلوچ جي تاريخي محققن لاءِ تي ٻڌل آهي. |
رضوي صاحب جو فلڪياتي ضميمو سنڌو سنبت جي تاريخي محققن لاءِ کي عملي جنتري ۾ تبديل ڪرڻ جي سڀ کان منظم ڪوششن مان هڪ آهي. Observatory Audit موجب ضميمي جا بنيادي Calendar Rules موجوده Public Civil Calendar سان وڏي حد تائين مطابقت رکن ٿا.
فلڪياتي Solar Longitude ۽ Equinox Layer کي الڳ Validation Evidence طور رکيو ويو آهي، جيئن Public Calendar ۽ Scientific Validation ٻنهي جا مقصد صاف رهن.
